امیدوارم از مطالب وببلاگ لذت ببرید.ادمین مهزیار
↓↓↓سایت های محبوب فقط یا یک کلیک
پیغام مدیر :
با سلام خدمت شما بازديدكننده گرامي ، خوش آمدید به سایت من . لطفا براي هرچه بهتر شدن مطالب اين وب سایت ، ما را از نظرات و پيشنهادات خود آگاه سازيد و به ما را در بهتر شدن كيفيت مطالب ياري کنید.
 
 
نگاهی به زندگی نامه ی نظامی
نوشته شده در شنبه ۱۸ تیر ۱۳٩٠
ساعت : ٥:٠٧ ‎ب.ظ
نویسنده : مهزیار..علی..قدیر
نظرات

نگاهی به زندگینامه ی نظامی

حکیم ابو محمد الیاس بن یوسف بن زکی بن مؤید موسوم به نظامی گنجوی شاعر و داستان سرای بزرگ ایران واز افتخارات عظیم زبان و ادب فارسی در حوالی سال 530 ه.ق در شهر گنجه از شهرهای ولایت آذربایجان به دنیا آمد. از زندگی نظامی در کودکی و نوجوانی اطلاع چندانی در دست نیست ولی براساس اشعار خود استاد، پدرش یوسف بن زکی مؤید و مادرش از بزرگان کرد بوده است.

(گرد آورنده:مهزیار)


نگاهی به زندگینامه ی نظامی

حکیم ابو محمد الیاس بن یوسف بن زکی بن مؤید موسوم به نظامی گنجوی شاعر و داستان سرای بزرگ ایران واز افتخارات عظیم زبان و ادب فارسی در حوالی سال 530 ه.ق در شهر گنجه از شهرهای ولایت آذربایجان به دنیا آمد. از زندگی نظامی در کودکی و نوجوانی اطلاع چندانی در دست نیست ولی براساس اشعار خود استاد، پدرش یوسف بن زکی مؤید و مادرش از بزرگان کرد بوده است. ظاهرا نظامی در سالهای اولیه زندگی خویش به مطالعه عمیق علوم و معارف زمان خود پرداخته و ره توشهای عمیق از علومی همچون ادبیات فارسی، زبان و ادبیات عرب،نجوم و هیئت، موسیقی، قرآن، حدیث، حکمت و عرفان اندوخته است که بعدها این اطلاعات را در لابه لای اشعارخود به نمایش گذاشته است.نظامی عمر درازی داشت و در طول زندگانی خود سختیها و مصایب فراوانی را به چشم دید; همسر اول خود را در جوانی و دو همسر دیگر را نیز در اواسط عمر از دست داد و غم فراق زنانش را در قالب اشعاری نغز و دلکش متجلی ساخت.تنها پسرش محمد نیز که نظامی به او عشق میورزید و در اشعارش از او فراوان یاد کرده است ظاهرا در جوانی روی از پدر برتافت و به پندهای حکمیانه او بی اعتنا گشت.دوران زندگی نظامی معاصر بود با سلسله های محلی اتابکان آذربایجان و شروانشاهان که این حکومتها خود تحت فرمان سلجوقیان بودند. فرمانروایان این سلسله های محلی جملگی حکیم را گرامی میداشتند و نظامی نیز از برخی از آنان همچون سلطان طغرل ابن ارسلان سلجوقی، اتابک جهان پهلوان ابوجعفر محمدبن ایلدگز و اتابک قزل ارسلان به نیکی یاد کرده است. ولی نظامی از آن دسته شاعرانی نبود که زبان به مداحی شاهان بگشاید و لذا هیچگاه در صدد جلب خاطر حکمرانان برنیامد و آزادگی و بلند همتی خود را به گردن فرود آوردن در پیشگاه امرا و سلاطین ترجیح میداد.حکیم با وجود علاقه فراوان سلاطین و امرا هیچوقت به دربار آنها پانگذاشت و تنها یک بار به فرمان اتابک قزل ارسلان به تبریز سفر نمود و با استقبال فراوان سلطان مواجه گردید; با این حال ارادت شاهان به او تازمان مرگش ادامه داشت و آنان در مواقع لازم هدایایی برای وی ارسال مینمودند. حکیم نظامی گنجوی زندگی سادهای داشت و تمام عمر خود را در شهر زیبایش گنجه با قناعت و گوشهنشینی سپری نمود. براساس اطلاعات نه چندان کاملی که از وی در دست است حکیم بیشتر عمر گرانبهای خود را صرف سرایش شاهکارهای بزرگش موسوم به خمسه یا پنج گنج ساخت و ظاهرا از طریق صلههایی که امرا و پادشاهان برای وی میفرستادند گذران زندگی مینمود. وی با خاقانی قصیده سرای بزرگ زمان خویش همعصر بود و با او رابطه صمیمانهای داشت و در اشعارش در غم سوگ از دست دادن دوست عزیزش نالیده است. حکیم نظامی درسال 614 ه.ق در گنجه درگذشت و در همان شهر به خاک سپرده شد. آرامگاه فعلی وی در جمهوری آذربایجان شهرت جهانی دارد و همه روزه مورد بازدید دهها تن از شخصیتهای علمی و ادبی منطقه قفقاز قرار میگیرد. نظامی را دومین شاعر داستان سرای ایران پس از حکیم فردوسی دانستهاند و علاوه بر ان وی در مثنوی داستانی دارای سبک و سیاقی خاص خود است که این روش بعدها مورد استفاده شعرا و سخنسرایان دیگر همچون امیر خسرو دهلوی و جامی قرار گرفته است. حکیم در شاهکار بزرگ خود خمسه سبک متین و نظم شیرین و شعر صاف و روان و سخن آزاد از قید و بند خود را به نمایش گذاشته و ابیات نغز و بلند او در معانی حکمی و توحید و نعت لحنی خاص و لطافتی بسزا دارد. نظامی در لابهلای داستانهای حماسی خود از استخراج معانی اخلاقی و حکمی وپند و اندرز نیز غفلت نورزیده و علاوه بر اینکه جوانان را به راه و رسم آموختن علم و ادب دعوت نموده است خوانندگان خود را به رفتار و گفتار ارجمند و خوی بلند و مردمنوازی جلب کرده است و سست بنیادی دوران و بیاساسی زمان را نیز هشدار داده است. از خصوصیات بارز شعر نظامی استفاده از قوه تخیل و تصویر و استعداد وصف در طلوع صبح یا نسیم سحرگاهان و نمایش اختران شب است که در همه حال زیباییهای طبیعت را بصورت زنده در پیش چشم خوانندگان به تصویر میکشد. وی اگرچه گاهی از کلمات و تعبیرات استعاره گونه و لغز مانند و تشبیهات غریب نیز استفاده کرده است ولی بیشتر اشعارش روان و روشن و نغز و لطیف است و در فارسی سرمشق داستانسرایی قرار گرفته است. همانگونه که اشاره شد شاهکار بزرگ نظامی سرایش پنج مثنوی مشهور به خمسه یا پنج گنج است که گذشت قرون متمادی نیز نه تنها چیزی از طراوت و زیبایی این پنج دفتر بزرگ شعر نکاسته بلکه مایه اعتبار و رونق هر چه بیشتر این حماسه ها شده است. منظومه اول وی مخزن الاسرار نام دارد که در آن شاعر در قالب بیست داستان کوتاه زبان به پند و اندرز مردم و توجه آنان به مسائل عرفانی و اخلاقی گشوده است. نظامی در مخزن الاسرار هنر خود را در پرداختن به اندیشههای خویش در بهترین وجه و در قالب بیست داستان زیبا به نمایش گذاشت و پس از انتشار آن به شهرت عظیمی دست یافت به گونهای که فرمانروای دربند با اهدای کنیزی قیچاقی به نام آفاق هنر حکیم را مورد تحسین قرارداد و این کنیز که به همسر اول و فراموش نشدنی او بدل گشت بعدها خود دست مایهای شد برای سرایش منظومه جاودانی خسرو و شیرین دومین حماسه بزرگ حکیم نظامی است که شاعر آن را در سال 576 ه.ق و در ایام بیقراری و پرتب و تاب پس از مرگ همسر محبوبش آفاق به پایان رساند. نظامی سرایش این منظومه را به خواهش طغرل دوم سلجوقی از سلاطین عراق آغاز کرد و برای به تصویر کشیدن داستانی عشقی و شورانگیز، حکایت عشاق معروف خسرو پرویز پادشاه خوشگذران ساسانی با شیرین شاهزاده خانم زیبای ارمنی را برگزید. حکیم در خسرو و شیرین تمامی هنر خود را در خلق یکی از زیباترین آثار عاشقانه ادب فارسی به کار برده و در آمیزهای از تاریخ و افسانه به ترسیم شخصیتهای مورد نظر خود خسرو و شیرین و فرهاد پرداخته است. وی شیرین را که در واقع همان آفاق(زن محبوب نظامی) است زنی زیبا، ثابت قدم، قوی، وفادار و شجاع توصیف نموده و در مقابل خسرو را مردی مردد و بیتصمیم و هوسران دانسته است. عشق شیرین توأم با درخششی از پاکی و صفا است ولی احساسات خسرو از نفسپرستی بر میخیزد و در این میان فرهاد به مثابه عاشقی نجیب و بزرگوار که خود را قربانی میکند ظاهر میگردد.شاعر در حماسه خسرو و شیرین، شهوت حیوانی شیرویه پسر شاه که پدر را به قتل میرساند و در پی دست یابی به شیرین است پستترین نوع شهوت دانسته است و در این داستان دلانگیز که از کلیت و یکپارچگی زیبایی برخوردار است ناشایستگی و بیکفاتی طبقات حاکم را بخوبی بیان میکند. سومین حماسه بزرگ نظامی داستان لیلی و مجنون است که حکیم آن را در سال 584 ه.ق بسرود. سرایش این منظومه بنا به درخواست شروانشاه اخستان صورت پذیرفت و نظامی اگرچه بااکراه به این خواسته گردن نهاد، زیرا بیم آن داشت که موضوع داستان زیاده سبک و عامهپسند باشد، ولی حماسه بزرگی خلق کرد که همچون مخزن الاسرار و خسرو شیرین به شهرت عظیمی دست یافت و با استقبال فراوان محافل علمی و ادبی آن روزگار و پس از وی نیز مواجه گشت به طوری که بعدها منظومههای فراوانی به تقلید از لیلی و مجنون سروده شد. داستان این حماسه که مایه اصلی آن از یکی از داستانهای قدیمی عربی گرفته شده است حماسهای سرشار از شور و احساس در مورد دو دلداده به نامهای لیلی و مجنون است که در نهایت نیز با عدم وصال عاشق و معشوق به یکدیگر پایان میپذیرد و در آن تلخیهای زندگی با رنگ و بوی عرفانی ترسیم گشته است. پایان این حماسه مصادف بود با در گذشت همسر دوم نظامی و وی با قلبی اندوهناک سرایش چهارمین منظومه بزرگ حماسی خود هفت پیکر (بهرام نامه یا هفت گنبد) را آغاز نمود; بخش اول این منظومه که وزن لطیف و زیبای آن با جوهر زیبا و روان شعر هماهنگی دارد به داستان زندگی بهرام پنجم معروف به بهرام گور پادشاه بزرگ سلسله ساسانیان اختصاص یافته است. تولد و کودکی بهرام، دوران پادشاهی او، طریقه حکومت، جنگها و عدالت وی تا مرگ همگی در قالب اشعاری لطیف و روح نواز به تصویر کشیده شده است و خواننده را به فضای آن دوران میبرد که آمیزهای از تاریخ و افسانه است. کتاب دوم این منظومه هفت داستان درباره هفت شاهزاده خانم از هفت اقلیم مختلف است که بهرام آنها را به همسری خویش در آورده است. این شاهزاده خانمهای زیبا هر یک در قصری جداگانه که دارای رنگی خاص است جای گرفتهاند و بهرام شاه هر یک از شبهای هفته را در کاخ یکی از این همسران زیبا روی خود که رنگ قصرش با یکی از هفت ستاره آسمان تقارن مییابد به سر میبرد و حدیث عشق و دلدادگی را سر میدهد. در هفت داستان کتاب دوم هر یک از شاهزاده خانمها همچون شهرزاد قصهگو داستانی برای بهرام تعریف میکنند که جدای از جنبه اساطیری آن مملو از حکمت و پند واندرز و نکات آموزنده اخلاقی است. نظامی در منظومه هفت پیکر هنرروایی خود را به اوج کمال رسانیده و جنبههای گوناگون عشق را با شالودهای عمیقا اخلاقی مورد بحث قرار داده است. از ظرایف شاعر در این حماسه حمایت وی از مردم در برابر حکومت فاسدانه پادشاهان و قدرتمندان و ارائه پند و اندرز به زورمندان است. اکثر محققان و اندیشمندان منظومه هفت پیکر را برجسته ترین اثر هنری و ادبی حکیم دانسته اند. سرایش این داستان بزرگ حدود 8 سال به طول انجامید و شاعر بزرگ گنجه که به خواهش امیر علاءالدین کرپ ارسلان اق سنقری امیر مراغه آن را آغاز کرده بود در سال 593 ه.ق به پایان رسانید. پنجمین و آخرین شاهکار نظامی حماسه اسکندر نامه است که به شخصیت تاریخی و افسانهای اسکندر مقدونی اختصاص یافته و خود به دو بخش شرفنامه و اقبال نامه تقسیم گشته است. حکیم در این اثر بزرگ با بوجود تنفر کلیه کتب تاریخی ایران از این فاتح خونریز و توصیف او با واژههایی همچون ملعون و کافر، در نگاهی متفاوت شخصیتی متمایز از واقعیت برای وی خلق نموده است. اسکندر نظامی با آرزوی جنگ و کشورگشایی کاملا بیگانه است و تنها وقتی میجنگد و فتح میکند که مجبور به آن بوده و یا در پی یاری و کمک به دیگران است. نظامی در شرفنامه اسکندر را چهرهای جنگاور و فیلسوف دانسته و در اقبالنامه او را شخصیتی پیامبرگونه و معتقد به حکمت و علوم الهی میداند. نظامی در این اثر که آن را در سالهای آخر عمر خویش به پایان رسانده انسان گرایی خود را با عمیقترین بیان متبلور ساخته است و در نگاهی متفاوت از سایر ایرانیان به جای تأثیرپذیری از احساسات شدید ملی معتقدات مذهبی خود را در نظر گرفته است. از این روی اسکندر را بدون اعتنا به اصل و نسبش شاهی معتقد به فلسفه و حکمت و دین دانسته است و شاید تاحدودی تحت تأثیر اندیشهای که اسکندر را همان ذکر شده در قرآن دانسته بوده است. اسکندر نامه نیز از شاهکارهای عظیم حکیم گنجه شمرده شده که از لحاظ حجمی نیز بزرگترین کتاب او را در بر میگیرد
شاعر بلندآوازه ایران در حماسه خسرو و شیرین در غم از دست دادن همسر اولش آفاق چنین سروده است:
تو کز عبرت به این افسانه مانی
چه پنداری مگر افسانه خوانی
در این افسانه شرط است اشک راندن
گلابی تلخ بر شیرین فشاندن
به حکم آنکه آن کم زندگانی
چو گل بر باد شد روز جوانی
سبکرو چون بت قپچاق من بود
گمان افتاد خود کافاق من بود..

 (گرد آورنده:مهزیار)


:: برچسب‌ها: مقالات